start

O zmianach w nadzorze pedagogicznym mówi się w Polsce od zawsze. Od zawsze źle. A tymczasem w większości krajów europejskich wzrasta rola instytucji odpowiedzialnych za ewaluację. Tworzą one centralne systemy inspekcji. Wszędzie tam widać wyraźną tendencję do standaryzowania kryteriów ewaluacji.

Wydaje się, że i u nas wreszcie przyszedł czas na zmiany. Oto kilka powodów:

• pojawia się wiele głosów krytycznych wobec nadzoru i, co więcej, podobnie są diagnozowane słabe strony nadzoru,
• doświadczenia wielu krajów wskazują na bardzo duże znaczenie nieistniejących w naszym systemie nadzoru czynników wpływających na jakość pracy szkół,
• pojawia się coraz większa potrzeba posiadania (w różnych grupach – nauczyciele, rodzice, społeczność lokalna, ministerstwo) rzetelnej wiedzy na temat pracy szkół i całego systemu edukacji (dane z egzaminu zewnętrznego są niewystarczające, by ta wiedza była pełna).

Na stronie Biuletynu Informacji Publicznej Ministerstwa Edukacji Narodowej znajduje się projekt rozporządzenia w sprawie sprawowania nadzoru oraz projekt rozporządzenia w sprawie organizacji kuratoriów oświaty. Oba rozporządzenia warto czytać łącznie, choć dla dyrektorów szkół zasadnicze znaczenie ma pierwsze z nich. I to o nim będzie mowa w tym artykule.
 

Zgodnie z art. 39 ust. 1 pkt 2 osobą sprawującą nadzór pedagogiczny w szkole lub placówce jest jej dyrektor lub nauczyciel zajmujący stanowisko kierownicze w szkole w przypadku, gdy szkołą lub placówką kieruje osoba niebędąca nauczycielem. Z kolei organami sprawującymi nadzór pedagogiczny zgodnie z art. 31 ust. 1 pkt 1 jest kurator oświaty oraz właściwi ministrowie. To ważne rozróżnienie i czytając zarówno ustawę, jak i rozporządzenie, należy o nim pamiętać.

Co nowego?
Rozporządzenie wskazuje na trzy formy sprawowania nadzoru pedagogicznego:

• ewaluację,
• kontrolę przestrzegania przepisów prawa,
• wspomaganie pracy szkół i placówek oraz nauczycieli.

Wprowadzenie ewaluacji do polskiej szkoły jest największą i najbardziej istotną zmianą, jaką niesie nowy model nadzoru pedagogicznego. Zgodnie ze słowniczkiem umieszczonym w projekcie ewaluacja to „badanie praktyczne oceniające”, czyli badanie (działanie praktyczne) podejmowane w celu dokonania oceny wartości, jakości czy stanu, a także pozwalające na podjęcie decyzji, co do dalszego postępowania. Projekt rozporządzenia przewiduje występowanie ewaluacji w dwóch postaciach: ewaluacji zewnętrznej, prowadzonej przez organ sprawujący nadzór pedagogiczny oraz ewaluacji wewnętrznej, która jest prowadzona przez dyrektora szkoły lub placówki we współpracy z innymi nauczycielami.

Twórcy koncepcji przyjęli, że kluczowe znaczenie dla doskonalenia jakości pracy szkół i placówek ma ewaluacja wewnętrzna, prowadzona autonomicznie i zgodnie z potrzebami szkoły. Jej wyniki z jednej strony mają służyć ciągłemu rozwojowi szkół i placówek oraz rozwojowi uczniów, z drugiej strony mają stanowić ważne uzupełnienie ewaluacji zewnętrznej, dokonywanej przez organ sprawujący nadzór pedagogiczny, albowiem zgodnie z zapisami rozporządzenia wyniki tej ewaluacji muszą być uwzględnione podczas prowadzonej ewaluacji zewnętrznej.

Ewaluacja wewnętrzna to działanie zespołowe, umożliwiające dialog pomiędzy wszystkimi zainteresowanymi jakością pracy szkół i placówek stronami. O jej wartości decyduje to, że jest z reguły bardziej trafna niż zewnętrzna, bo lepiej uwzględnia warunki działania danej szkoły czy placówki. Ewaluacja wewnętrzna może się odnosić do wymagań stawianych przez państwo, ale może także dotyczyć innych, wskazanych w szkole problemów.

Ewaluacja zewnętrzna określa poziom spełniania przez szkołę lub placówkę wymagań stawianych przez państwo. Ustalenie poziomu ma służyć każdej szkole i placówce, przynosząc dane do dyskusji, o tym co należy poprawić, doskonalić, aby szkoła lub placówka jak najlepiej realizowała wyznaczone zadania. Z kolei uogólnione przez organ sprawujący nadzór pedagogiczny wyniki ewaluacji będą zarazem stanowić podstawę do doskonalenia systemu oświaty w województwie i w Polsce oraz pozwalać na budowanie rzetelnych raportów o stanie oświaty.

Organ sprawujący nadzór pedagogiczny będzie przeprowadzać ewaluację zgodnie z procedurą ustaloną w projekcie rozporządzenia. W tym celu kurator będzie powoływał zespół do przeprowadzenia ewaluacji w danej szkole lub placówce spośród wizytatorów do spraw ewaluacji. To osoby o wysokich kwalifikacjach i kompetencjach niezbędnych do zorganizowania i przeprowadzania tego typu badań, którzy ponadto wykażą się uczestnictwem w prowadzonych przez ministra formach doskonalenia zawodowego z zakresu ewaluacji. Projektodawcy wyszli z założenia, że stworzenie listy kryteriów branych pod uwagę w procesie ewaluacji oraz ogólnokrajowy konsensus na temat wymagań stawianych szkołom jest bardzo ważny dla czystego, jasnego i uczciwego dialogu na temat jakości i jej doskonalenia. Tak więc podjęto próbę stworzenia dokumentu precyzującego wymagania, które nam powiedzą „jaka szkoła jest dobra”, wychodząc poza typową, a nie do końca prawdziwą odpowiedź „ta, która ma dobre wyniki podczas egzaminów zewnętrznych”.

Ustalenie wymagań umożliwia sprawowanie nadzoru pedagogicznego przez dokonywanie ewaluacji, umożliwiając porównywalność jej wyników, jednocześnie wskazując pożądane kierunki pracy szkół. Wymagania zostały określone w czterech ustalonych obszarach funkcjonowania szkół i placówek i odnoszą się bezpośrednio do:

• procesów zachodzących w szkole lub placówce,
• efektów działalności szkoły lub placówki,
• zarządzania szkołą lub placówką,
• funkcjonowania szkoły lub placówki w środowisku lokalnym, w szczególności w zakresie współpracy z rodzicami uczniów (wychowanków).

Trzeba zwrócić uwagę, że wymagania są opisane na takim stopniu ogólności, który pozwala podejmować szkole autonomiczne decyzje co do sposobu ich wypełniania. Popatrzmy na przykład w obszarze „Procesy zachodzące w szkole lub placówce służące jej rozwojowi”:
 

Wymaganie to nakazuje szkole mieć przyjętą koncepcję swojej pracy. Jednocześnie projektodawca nie narzuca szkole, jaką formę ma przyjąć koncepcja – czy ma to być pięcioletni program rozwoju, czy ustalona wizja i misja wraz z drogami dojścia – pozostawia się tu nauczycielom i dyrektorowi prawo do decydowania o formie koncepcji. Dodatkowo wymaganie odnosi się pośrednio do koncepcji, jaką przedstawia dyrektor szkoły podczas konkursu na to stanowisko.

Przeprowadzona w szkole lub placówce ewaluacja zewnętrzna ma na celu ustalenie spełnienia wymagań na jednym z pięciu następujących poziomów:

• poziom A – bardzo wysoki stopień wypełniania wymagania przez szkołę lub placówkę,
• poziom B – wysoki stopień wypełniania wymagania,
• poziom C – średni stopień wypełniania wymagania,
• poziom D – podstawowy stopień wypełniania wymagania,
• poziom E – niski stopień wypełniania wymagania.

Wymagania ustalone na poziomie podstawowym wydają się być spełniane przez wszystkie funkcjonujące w Polsce szkoły i placówki, jeśli funkcjonują one prawidłowo. Jeśli zdarzy się, że szkoła nie osiąga podstawowego poziomu wymagań, ustala się dla niej poziom niski (E) i szkoła taka musi zgodnie z Ustawą o systemie oświaty wdrożyć program poprawy swojej pracy.

Przestrzegać przepisów!

Kolejną formą sprawowania nadzoru jest kontrola przestrzegania przepisów prawa. Organ sprawujący nadzór pedagogiczny będzie przeprowadzał kontrolę, zgodnie z procedurą zawartą w projekcie rozporządzenia. Kontrolę przeprowadzają wizytatorzy do sprawowania kontroli. Przeprowadzając planowe kontrole, organ sprawujący nadzór pedagogiczny będzie korzystał z narzędzi opracowanych przez ministra. W projektowanym nadzorze kontrola przestrzegania przez szkoły i placówki przepisów ustawy powinna:

• przebiegać według ściśle określonych zasad,
• odbywać się na określonej grupie (próbie) szkół i placówek,
• dotyczyć jednoznacznie wskazanych zagadnień, kończyć się protokołem, którego wnioski odnoszą się do obowiązujących przepisów prawa,
• pozwalać na powstanie spójnych, uogólnionych wniosków na poziomie kuratoriów i ministerstwa.
   

Dodatkowo minister określa tematykę oraz narzędzia kontroli. Wcześniejsze podanie do wiadomości tych danych wpłynie projakościowo na pracę szkół. Po prostu działania na rzecz poprawy pojawią się wcześniej niż wizytator.
 

Wspomaganie pracy

Projektodawcy wyszli z założenia, że spełnianie przez jedną instytucję jednocześnie zadań kontrolnych, oceniających i wspomagających powoduje zaburzenie systemu. Co więcej, zapisy w obecnie obowiązującym rozporządzeniu zgodnie z informacjami wielu dyrektorów – były martwe. Wizytatorzy, mając w swoim rejonie wizytacyjnym około 20 różnych szkół, nie byli przecież w stanie w sposób rzeczywisty wesprzeć każdą z nich w jej indywidualnych problemach.

Być może wystarczy więc, żeby organ sprawujący nadzór pedagogiczny wspomagał szkoły przez:

• przygotowywanie i podawanie do publicznej wiadomości na stronie internetowej analiz wyników sprawowanego nadzoru pedagogicznego, w tym wniosków z ewaluacji zewnętrznych i kontroli,
• upowszechnianie przykładów dobrych praktyk,
• promowanie ewaluacji jako procesu doskonalenia jakości działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkoły lub placówki.

Czy dzięki nowemu nadzorowi dojdziemy do zakładanych celów? Jedno jest pewne: z podjęciem działań na rzecz zmiany nadzoru pedagogicznego nie powinno się dłużej czekać. Proponowane zmiany pozwolą na osiągnięcie celu, jeśli tylko wszyscy uczestnicy zmiany będą w nich aktywnie uczestniczyli, ucząc się nowych zadań i mając przekonanie, że ich wypełnianie wpłynie na jakość polskich szkół i tym samym na lepsze warunki edukacji naszych uczniów. A o to toczy się przecież gra!
 

Autorka jest prezesem OSKKO,
w stowarzyszeniu od lat zajmuje się
problematyką nadzoru pedagogicznego.

Artykuł ukaże się w wrześniowym wydaniu czasopisma „SEDNO. Magazyn dyrektora szkoły”.