start

Urlop macierzyński to uprawnienie pracownicze, które przysługuje z mocy prawa pracownikowi pozostającemu w stosunku pracy. Przy obowiązku udzielenia urlopu macierzyńskiego bez znaczenia pozostaje fakt, czy tym stosunkiem pracy jest umowa o pracę, mianowanie, powołanie, wybór, oraz w jakim wymiarze świadczona jest praca, a także jaki staż pracy posiada pracownik.

Z urlopu macierzyńskiego może skorzystać zarówno matka, jak i ojciec dziecka. Przysługuje on także osobie, która wychowuje przysposobione dziecko lub dziecko przyjęte na wychowanie jako rodzina zastępcza. Prawa do urlopu macierzyńskiego nie można się zrzec, jednakże urlop ten może zostać podzielony pomiędzy matkę i ojca wychowującego dziecko. Po przedstawieniu dokumentu potwierdzającego urodzenie się dziecka (np. akt urodzenia), pracodawca udziela urlopu macierzyńskiego, bez względu na to, czy pracownik wystąpił z wnioskiem o taki urlop.

Istnieje obowiązek wykorzystania po porodzie co najmniej 14 tygodni urlopu macierzyńskiego (art. 180 § 5 KP). Dopiero po ich wykorzystaniu matka dziecka może zrezygnować z pozostałej części urlopu. W takiej sytuacji na pisemny wniosek ojca wychowującego dziecko udziela się mu pozostałej, niewykorzystanej części urlopu macierzyńskiego.

Niedopuszczalna jest rezygnacja z urlopu macierzyńskiego przed upływem 14 tygodni. Okres ten dotyczy części urlopu macierzyńskiego, która przypada po porodzie, i nie należy do niej wliczać części urlopu wykorzystanego przed porodem.

W celu skrócenia okresu urlopu macierzyńskiego przez matkę dziecka niezbędne jest złożenie przez nią pisemnego wniosku najpóźniej w terminie siedmiu dni przed planowanym powrotem do pracy Do wniosku tego powinno być załączone zaświadczenie pracodawcy zatrudniającego pracownika-ojca wychowującego dziecko, potwierdzające termin rozpoczęcia urlopu macierzyńskiego wskazany we wniosku ojca. Opieka nad dzieckiem sprawowana przez ojca musi zostać przejęta bezpośrednio po terminie zakończenia urlopu macierzyńskiego przez matkę dziecka – art. 180 § 6 KP. W przypadku gdy ojciec dziecka nie jest zatrudniony i nie jest pracownikiem, matka do swego wniosku o skrócenie urlopu macierzyńskiego musi załączyć oświadczenie ojca wychowującego dziecko o sprawowaniu opieki nad dzieckiem bezpośrednio po rezygnacji matki z dalszej części urlopu macierzyńskiego.

Zasadą płynącą z przepisów Kodeksu pracy jest nieprzerwane korzystanie z urlopu macierzyńskiego, a tym samym nieprzerwane sprawowanie opieki nad dzieckiem. Dlatego urlop macierzyński przysługuje w okresach kalendarzowych, a nie dniach roboczych, stąd też niezbędne jest niezwłoczne następstwo ojca wychowującego dziecko w przypadku skrócenia urlopu przez matkę dziecka. Poza skróceniem okresu urlopu macierzyńskiego istnieje jednak także możliwość jego przerwania, stanowiąca wyjątek od zasady ciągłości. Przerwanie urlopu macierzyńskiego, jako sytuacja wyjątkowa, wymaga spełnienia dwóch przesłanek: dziecko wymaga opieki szpitalnej, a matka dziecka wykorzystała po jego porodzie co najmniej 8 tygodni urlopu macierzyńskiego – art. 181 KP. Oczywiście fakt hospitalizacji dziecka musi zostać potwierdzony zaświadczeniem lekarskim. Niewykorzystaną z powodu przerwy część urlopu macierzyńskiego matka dziecka wykorzystuje po wyjściu dziecka ze szpitala.

Istnieje także możliwość rozdzielenia urlopu macierzyńskiego na dwie części, pierwszą przed porodem i drugą po nim. Zgodnie z art. 180 § 3 KP matka dziecka może skorzystać z urlopu macierzyńskiego przed przewidywaną data porodu w okresie co najmniej dwóch tygodni. Wówczas po porodzie będzie jej przysługiwał pozostały, wcześniej niewykorzystany urlop, w wielkości aż do wyczerpania jego ustawowego wymiaru – art. 180 § 4 KP. Takie rozdzielenie urlopu macierzyńskiego będzie możliwe jedynie na wniosek matki dziecka złożony pracodawcy. Odmowa udzielenia przez pracodawcę urlopu macierzyńskiego przed porodem stanowi wykroczenie. Pracodawca nie może odmówić matce dziecka wykorzystania części urlopu przed porodem, nie może on także zobowiązać matki dziecka do jego wykorzystania w tym czasie. Dokonuje się tego jedynie na pisemny wniosek matki dziecka.

Ustawowe skrócenie urlopu macierzyńskiego następuje w sytuacji urodzenia dziecka martwego lub jego śmierci w pierwszych tygodniach życia. To skrócenie następuje po 8 tygodniach przeznaczonych na poporodową rekonwalescencję matki dziecka, z zastrzeżeniem, że nie może skończyć się wcześniej niż 7 dni po śmierci dziecka (art. 1811 § 1 KP). W razie śmierci dziecka starszego niż 8-tygodniowe jego matce przysługuje dodatkowo 7 dni urlopu liczonych od dnia zgonu dziecka (art. 1811 § 1 KP).

Skrócenie urlopu ma miejsce także wtedy, gdy matka zrzeka się praw do dziecka i oddaje je innej osobie do adopcji albo do domu małego dziecka. Traci ona wówczas część urlopu, która przypada po dokonaniu zrzeczenia się, jednakże urlop macierzyński musi trwać co najmniej 8 tygodni, nawet wtedy, gdy matka zrzeknie się praw do dziecka i zrezygnuje z jego wychowania zaraz po porodzie (art. 182 KP).

O zrzeczeniu się praw do dziecka należy powiadomić swego pracodawcę i po upływie 8 tygodni od dnia porodu stawić się w pracy. W sytuacji gdy do zrzeczenia się praw do dziecka doszło po 8 tygodniach od dnia porodu, matka dziecka musi stawić się do pracy w następnym dniu po oddaniu dziecka.

Z urlopu macierzyńskiego może skorzystać także ojciec wychowujący dziecko w przypadku śmierci matki dziecka w czasie porodu lub urlopu macierzyńskiego. Wówczas przysługuje mu część urlopu niewykorzystana przez matkę (art. 180 § 7 KP). Urlop ojca musi przypadać bezpośrednio po urlopie matki i przysługuje ojcu-pracownikowi, a więc zatrudnionemu.

W czasie urlopu macierzyńskiego przysługuje zasiłek macierzyński w wysokości wynagrodzenia sprzed porodu, uśrednionego z ostatnich 12 miesięcy. Prawo do zasiłku nabędzie także ojciec dziecka w przypadku gdy opiekuje się dzieckiem w związku z tym, że matka dziecka umiera lub porzuca dziecko, albo na własny wniosek skraca okres urlopu i po wykorzystaniu 14 tygodni wraca do pracy (art. 29 ust. 4a i art. 29a) ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego.

Marta Romanowska – prawniczka, specjalizuje się w prawie oświatowym

Podstawy prawne
Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks Pracy (tekst jedn. Dz.U. 1998 nr 21, poz. 94 ze zm.); Ustawa z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (tekst jedn. Dz.U. 2010 nr 77, poz. 512 ze zm.).

Artykuł pochodzi z grudniowego numeru publikacji "Sekretariat Szkoły".

POLECAMY:

Przygotowanie do kontroli Państwowej Inspekcji Pracy

Edukacja zdrowotna w szkole