start

Na terenie szkół kradzież jest jednym z najczęściej popełnianych czynów karalnych. Dla dyrektorów szkół postępowanie w tej sytuacji bywa problematyczne. Niektórzy zadają sobie pytanie, czy potrzebne jest powiadamianie organów ścigania w obliczu błahego przewinienia. Tymczasem sposób działania nie powinien budzić wątpliwości.
 

W potocznym rozumieniu kradzież to zabranie komuś, bez jego wiedzy i zgody, przedmiotów lub pieniędzy. Ogólnie rozumiane pojęcie kradzieży zostało skodyfikowane zarówno w kodeksie karnym, jak i kodeksie wykroczeń, co oznacza, że popełnienie tego czynu zabronionego podlega odpowiedzialności karnej.

Podstawowe pojęcia
Aby wypracować model (algorytm) postępowania wobec nieletniego sprawcy, który dopuścił się kradzieży na terenie szkoły, należy w pierwszej kolejności poznać kilka podstawowych terminów.
 

Nieletni to osoba:

• która dopuściła się czynu karalnego po ukończeniu 13 lat, ale nie ukończyła lat 17;
• wykazująca przejawy demoralizacji, która nie ukończyła lat 18;
• osoba do lat 21, względem której zostały orzeczone środki wychowawcze lub poprawcze.

Małoletni to osoba, która nie ukończyła 18 lat i nie zawarła związku małżeńskiego przed osiągnięciem tego wieku.
 

Demoralizacja – manifestowanie negatywnych form postępowania mających charakter utrwalony i występujący systematycznie takich, jak:

• zaniedbywanie obowiązku szkolnego;
• naruszanie zasad współżycia społecznego;
• spożywanie alkoholu i środków odurzających;
• prostytucja;
• włóczęgostwo;
• ucieczki z domów, wagary;
• udział w grupach przestępczych;
• przynależność do subkultur i nieformalnych grup młodzieżowych.

Czyn karalny (według ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich art. 1 § 2 pkt. 2) – czyn zabroniony przez prawo jako:

• przestępstwo lub przestępstwo skarbowe albo
• wykroczenia określone w kodeksie wykroczeń w artykułach:

51 – zakłócanie porządku, 69 i 74 – niszczenie i uszkodzenie znaku, 76 – obrzucanie pojazdu, 85 – samowolna zmiana znaku, 87 – prowadzenie pojazdów po użyciu alkoholu lub środka odurzającego, 119 – kradzież lub przywłaszczenie mienia o wartości do 250 zł, 122 – paserstwo, 124 – niszczenie cudzej rzeczy, 133 – spekulacja biletami, 143 – utrudnianie lub uniemożliwianie korzystanie z urządzeń przeznaczonych do użytku publicznego.

Postępowanie wyjaśniające dotyczy czynów karalnych i prowadzone jest wtedy, gdy sprawca jest znany nazwiska. Postępowanie takie wszczyna sąd rodzinny i nieletnich właściwy dla miejsca zamieszkania nieletniego lub właściwy dla jego miejsca pobytu.

Obowiązkiem policji jest przyjęcie zawiadomienia o przestępstwie, niezwłoczne przesłanie materiałów wraz z zebranymi dowodami oraz śladami czynu do sądu. W ramach tych czynności policja może:

• przesłuchać nieletniego w charakterze sprawcy czynu karalnego;
• pobierać odciski linii papilarnych;
• wykonać zdjęcia i opisy wizerunku nieletniego.

Postępowanie o charakterze opiekuńczym podejmuje się przypadku:

• przejawów demoralizacji;
• stwierdzenia zaniedbywania ze strony rodziców;
• popełnienia czynów kwalifikowanych z kodeksu wykroczeń, za które nieletni nie odpowiada.

W takich przypadkach sporządza się wniosek opiekuńczy do sądu rodzinnego i nieletnich opisujący sytuację nieletniego oraz to, w czym przejawia się jego demoralizacja. Sąd orzeka wówczas środek wychowawczy, leczniczo-wychowawczy lub opiekuńczy (zmieniający lub nie środowisko wychowawcze).

Kradzież jako przestępstwo i wykroczenie

Kodeks karny w rozdziale Przestępstwa przeciwko mieniu stanowi:
Kto zabiera w celu przywłaszczenia cudzą rzecz ruchomą, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5 (art. 278 § 1).

Jeżeli przedmiotem kradzieży jest rzecz o wartości nieprzekraczającej kwoty 250 zł, czyn jest wykroczeniem określone w kodeksie wykroczeń:
Kto kradnie lub przywłaszcza sobie cudzą rzecz ruchomą, jeżeli jej wartość nie przekracza 250 złotych podlega karze aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny (art. 119 § 1).
Usiłowanie, podżeganie i pomocnictwo są karalne (art. 119 § 2).
 
Ważne!

Jeśli uczeń  popełnił kradzieży (lub inny czyn zabroniony) po ukończeniu 17 lat, to odpowiada jak osoba dorosła, na zasadach określonych w kodeksie karnym i kodeksie wykroczeń.
 

Rola szkoły
Obowiązki i zadania szkoły dotyczące sposobu postępowania w sytuacjach, kiedy należy przekazać informację o popełnionym na terenie szkoły przestępstwie lub o sytuacjach wskazujących na demoralizację ucznia, zostały szczegółowo określone w Krajowym Programie Zapobiegania Niedostosowaniu Społecznemu i Przestępczości wśród Dzieci i Młodzieży. W sytuacjach kryzysowych, gdy szkoła wykorzystała dostępne jej środki wychowawcze i profilaktyczne, podejmuje działania angażujące inne instytucje i podmioty zewnętrzne.

Zwłaszcza na dyrektorów placówek oświatowych został nałożony obowiązek przekazania informacji o przestępstwie lub czynie karalnym popełnionym na terenie placówki do jednostki policji, prokuratury lub bezpośrednio do sądu rodzinnego i nieletnich. Obowiązek ten wynika z następujących przepisów:

• ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich – instytucje państwowe i organizacje społeczne, które w związku ze swą działalnością dowiedziały się o popełnieniu przez nieletniego czynu karalnego ściganego z urzędu, są obowiązane niezwłocznie zawiadomić o tym sąd rodzinny i nieletnich lub policję oraz przedsięwziąć czynności niecierpiące zwłoki, aby nie dopuścić do zatarcia śladów i dowodów popełnienia czynu (art. 4 § 3);
• kodeks postępowania karnego – instytucje państwowe i samorządowe, które w związku ze swą działalnością dowiedziały się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu, są obowiązane niezwłocznie zawiadomić o tym prokuratora lub policję oraz przedsięwziąć niezbędne czynności do czasu przybycia organu powołanego do ścigania przestępstw lub do czasu wydania przez ten organ stosownego zarządzenia, aby nie dopuścić do zatarcia śladów i dowodów przestępstwa (art. 304 § 2);
• kodeks postępowania cywilnego – każdy, komu znane jest zdarzenie uzasadniające wszczęcie postępowania z urzędu obowiązany jest zawiadomić o nim sąd opiekuńczy (art. 572 § 1).

Obowiązek wymieniony w § 1 ciąży przede wszystkim na urzędach stanu cywilnego, sądach, prokuratorach, notariuszach, komornikach, organach samorządu i administracji rządowej, organach policji, placówkach oświatowych, opiekunach społecznych oraz organizacjach i zakładach zajmujących się opieką nad dziećmi lub osobami psychicznie chorymi (art. 572 § 2).

Obowiązek będzie spoczywał również na nauczycielu w przypadku nieobecności dyrektora placówki lub w sytuacji, kiedy uzyska on informację o popełnionym przestępstwie ściganym z oskarżenia publicznego w ramach wykonywania obowiązków służbowych (np. podczas wyjazdu z klasą na „zieloną szkołę”).

Kiedy uczeń ukradnie
Nauczyciele często zastanawiają się, jak postąpić w sytuacji, gdy w klasie doszło do kradzieży. Zgodnie z prawem nauczycie powinien:

• niezwłocznie powiadomić dyrektora szkoły;
• ustalić okoliczności czynu i ewentualnych świadków zdarzenia;
• przekazać sprawcę (o ile jest znany i przebywa na terenie szkoły) pod opiekę dyrektorowi szkoły lub pedagogowi szkolnemu;
• powiadomić rodziców;
• niezwłocznie (w porozumieniu z dyrektorem szkoły) powiadomić najbliższą jednostkę policji;
• zabezpieczyć ewentualne dowody przestępstwa.

Uwaga!

Nauczyciel w obecności innej osoby (dyrektor, pedagog) ma prawo żądać, aby uczeń wydał przedmiot pochodzące z kradzieży.
 

Podczas interwencji na terenie szkoły policjanci mogą zatrzymać nieletniego sprawcę, co do którego istnieje uzasadnione podejrzenie, że popełnił czyn karalny. Mają do tego prawo, kiedy zachodzi obawa ukrycia się nieletniego, zatarcia śladów czynu lub gdy nie można ustalić tożsamości nieletniego. Jeżeli będzie to konieczne ze względu na okoliczności prowadzonego postępowania, nauczyciel może być wezwany do na policję i przesłuchany w charakterze świadka.

Uwaga!

Nauczyciel nie ma prawa przeszukiwać odzieży i teczki ucznia – jest to czynność zastrzeżona wyłącznie dla funkcjonariuszy policji.

Rady dla uczniów jak nie stać się ofiarą przestępstwa kradzieży
(wynikające z analizy przestępczości)

• unikaj pokazywania telefonu komórkowego innym;
• staraj się nosić telefon w miejscu trudno dostępnym;
• nie chwal się, ile masz przy sobie pieniędzy;
• rzeczy wartościowe (biżuterię, sprzęt elektroniczny), jeśli nie są ci potrzebne, zostaw w domu;
• nie zostawiaj w szatni szkolnej żadnych wartościowych przedmiotów i pieniędzy;
• pilnuj swojego plecaka i rzeczy osobistych – zawsze „miej je na oku”;
• przed wyjściem na lekcję wychowania fizycznego sprawdź, czy szatnia jest zamknięta.

podkom. Adam Domin
podkom. Wojciech Chechelski
Wydział Prewencji
Komendy Wojewódzkiej Policji w Krakowie

Podstawy prawne:
Ustawa z 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (tekst jedn.: DzU 2002 nr 11 poz. 109 ze zm.); Ustawa z 6 czerwca 1997 r. – kodeks karny (DzU 1997 nr 88, poz. 553 ze zm.); Ustawa z 6 czerwca 1997 r. – kodeks postępowania karnego. (DzU 1997 nr 89, poz. 555 ze.); Ustawa z 20 maja 1971 r. – kodeks wykroczeń (tekst jedn.: DzU 2007 nr 109, poz. 756 ze zm.); Ustawy z 17 listopada 1964 r. – kodeks postępowania cywilnego (DzU 1964 nr 43, poz. 296 ze zm.).