start

Wstęp
W życiu zawodowym każdego nauczyciela zachodzą częste zmiany, które wynikają ze specyfiki zawodu (konieczność nadążania za zmianami społecznymi, poszerzanie wiedzy). Zazwyczaj wymuszają one rozwój zawodowy. Jednak najbardziej efektywny rozwój zawodowy związany jest ze zmianami, które nie są przypadkowe, którym świadomie nadany jest kierunek.

Rozwój zawodowy
Rozwój to uporządkowana według jakiegoś wzoru sekwencja zmian; w przeciwieństwie do zmian przypadkowych, które są nieprzewidywalne, rozwój postępuje systematycznie w jakimś kierunku.¹

Rozwój można rozumieć jako:

• ukierunkowane zmiany jakościowe, zmierzające od stanów niższych („gorszych”) do stanów wyższych („lepszych”);
• osiąganie założonych standardów;
• przyrost ilościowy wiedzy i umiejętności;
• ogólny proces uczenia się;
• pokonywanie trudności, rozwiązywanie problemów czy podejmowanie wyzwań, których przejście wyposaża nauczyciela w nowe kompetencje, ułatwiające pokonywanie kolejnych przeszkód oraz podejmowanie się kolejnych zadań.

Informacja zwrotna
Informacja zwrotna może (i powinna) odgrywać znaczącą rolę w rozwoju zawodowym nauczyciela.

Informacja zwrotna to komunikat:

• podmiotowy (tzw. komunikat „Ja”), oddający własną perspektywę, własne odczucia i przeżycia, własne obserwacje osoby przekazującej informację;
• skierowany wprost do drugiej osoby (tzn. w bezpośrednim kontakcie);
• informujący, jak osoba przekazująca informację zwrotną przeżywa i reaguje na zachowania (działania) drugiej osoby;
• mający na celu uświadomienie drugiej stronie konsekwencji jej działań i dający jej możliwość ich przemyślenia;
• dający drugiej osobie możliwość zmiany jej zachowań.

Informacja zwrotna powinna jej odbiorcy (nauczycielowi) pomóc w:

• rozpoznaniu potrzeb, braków czy trudności dydaktycznych lub wychowawczych;
• zrozumieniu istoty tych trudności (choćby przez zwrócenie uwagi na powiązania pewnych faktów);
• zrozumieniu towarzyszących im emocji i ich zakłócającego wpływu na własne działanie.

Biorąc pod uwagę możliwości jednostki jako wyznacznika rozwoju, w zawodzie nauczycielskim dostrzega się łatwo rolę informacji zwrotnych jako narzędzia ułatwiającego nauczycielowi poznawanie siebie (wzrost samowiedzy).

Informacje zwrotne dotyczące relacji interpersonalnych
Informacja zwrotna dotycząca relacji, w najszerszym ujęciu, obejmować powinna wszelkie spostrzeżenia obserwatorów i odbiorców działań nauczyciela (nadawcy informacji zwrotnej) na temat jego zachowań i działań wobec:

• jego uczniów;
• rodziców jego uczniów;
• innych nauczycieli;
• dyrekcji.

Podawana informacja zwrotna może dotyczyć sytuacji:

• których nadawca informacji był bezpośrednim uczestnikiem;
• zaobserwowanych przez nadawcę informacji, których nie był bezpośrednim uczestnikiem;
• sprawozdawanych potencjalnemu nadawcy informacji zwrotnej.

Celem takiej informacji zwrotnej jest pomoc nauczycielowi w poszerzeniu jego wiedzy o sobie. Dzieje się to poprzez przekazanie mu informacji o tym, jak jej nadawca:

• spostrzega go, jak przeżywa kontakt z nim lub zaobserwowane sytuacje, w których nauczyciel uczestniczył;
• czuł się wobec reakcji nauczyciela (zachowania, działania) na zrelacjonowaną przez niego sytuację.

Informacja zwrotna powinna być podana zgodnie z prawdziwymi odczuciami, a nie:

• w zgodzie z „nakazami dobrego wychowania”;
• w postaci wykładu na temat tego, co mówi o tym pedagogika czy psychologia.

Informacje zwrotne pozwalają nauczycielowi na zauważenie tych aspektów jego własnej osoby, które są widoczne dla kolegów czy koleżanek, a niezauważane lub nieuświadamiane przez niego samego.

Informacje zwrotne pozwalają ulepszać:

• relacje interpersonalne (nauczyciel – uczeń; nauczyciel – rodzic ucznia; nauczyciel – nauczyciel; nauczyciel – dyrektor);
• współpracę przy wspólnej realizacji zadań.

Informacje zwrotne dotyczące warsztatu metodyczno-dydaktycznego
Informacje zwrotne w różnych relacjach interpersonalnych są bardzo użyteczne. Mogą być dla nauczyciela źródłem hipotez dotyczących tego, jak jest on odbierany przez inne osoby ze swojego otoczenia, a więc uczniów, ich rodziców i współpracowników. Jednak informacja zwrotna, będąca wyrazem konkretnych reakcji jednej osoby, związanych z obserwowanym zachowaniem drugiej osoby, nie wyczerpuje zastosowania tej metody.

W szerszym kontekście informację zwrotną możemy rozumieć jako wszelką nieoceniającą informację o działaniach nauczyciela, dostarczaną przez obserwatorów i uczestników tych działań (koleżanki lub kolegów, pedagoga czy psychologa szkolnego, rodziców uczniów i samych uczniów), mającą przyczynić się do rozwoju nauczyciela, także w obszarze dydaktyczno-metodycznym.

Informacje zwrotne, dotyczące materiałów kształcenia, mogą zwrócić uwagę odbiorcy m.in. na:

• celowość w doborze różnego rodzaju treści (przeładowanie treści faktami, definicjami, datami);
• strukturalizację materiału (kolejność wprowadzania poszczególnych treści, ich strukturę);
• język przekazu i przystępność podawania materiału;
• kształtowanie postaw uczniów, związanych z procesem uczenia się (postawy „ekologicznej świadomości”, „naukowego spojrzenia na świat”, „aktywności matematycznej”).

Informacje zwrotne, dotyczące celów kształcenia, mogą zwrócić uwagę odbiorcy m.in. na:

• formułowanie celów (np. tak, by dotyczyły obserwowalnych, mierzalnych zmian, by były realne do osiągnięcia w danym czasie);
• odpowiedniość doboru metod nauczania do wyznaczonych celów;
• adekwatność doboru metod sprawdzania osiągnięć uczniów do wytyczonych celów kształcenia.

Informacje zwrotne, dotyczące wymagań programowych, mogą zwrócić uwagę odbiorcy m.in. na kwestie:

• indywidualizacji nauczania;
• wytyczania maksimum i minimum wymaganych kompetencji;
• indywidualizacji oceniania.

W wymienionych powyżej trzech obszarach osobą, mogącą udzielić najbardziej wyczerpujących informacji, jest inny nauczyciel tego samego przedmiotu.

W zakresie metodyki nauczania istnieje natomiast wiele zasad i procedur wspólnych dla różnych przedmiotów i informacje zwrotne pomogą zwrócić na nie uwagę, np.:

• stosowanie poszczególnych metod i technik nauczania;
• wykorzystanie pomocy dydaktycznych;
• organizacja pracy podczas lekcji;
• konstruowanie zadań „zakotwiczonych” w życiu codziennym.

Podsumowanie

• Informacje zwrotne nie powinny być rozumiane jako krytyczne oceny.
• Wymiana informacji zwrotnych, czyli wymiana w ich udzielaniu i przyjmowaniu, pomaga w budowaniu atmosfery zaufania i współpracy.
• Informacje zwrotne pozwalają na:

- poszerzenie samowiedzy (wiedzy o sobie i sposobach wchodzenia w relacje);

- autorefleksję nad własnym stylem nauczania oraz na temat własnego warsztatu pracy (nad wykorzystaniem własnych zasobów, uzupełnieniem braków itp.) i możliwość dokonywania w nim zmian;

- poprawę współpracy w zespołach nauczycielskich i całym gronie pedagogicznym.

• Warto być otwartym na informacje zwrotne, gdyż poszerza to perspektywę w patrzeniu na siebie jako nauczyciela i zakres alternatywnych działań w pracy zawodowej.
• Warto aktywnie poszukiwać informacji zwrotnych (zwracać się z prośbą o nie) i wyrażać gotowość do ich udzielania osobom potrzebującym (aktywnie zwracać się z pytaniem, czy jest taka potrzeba).

¹B.M. Newman, Ph.R. Newman, Development Through Life. A Psycho-social Approach, za: A. Brzezińska, Społeczna psychologia rozwoju, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2000, s. 43.

Materiał opracowano na podstawie publikacji
„Informacje zwrotne w planowym rozwoju zawodowym” T.Garstki,
„Poradnik nauczyciela”, listopad 2006