start

Monika Jaroszewska

Młodszy wiek szkolny

Według koncepcji J. Piageta¹ jest to stadium operacji konkretnych. Dziecko w tym wieku rozwija zdolności do myślenia w sposób bardziej logiczny i zaczyna przekraczać pewien egocentryzm, charakterystyczny dla wcześniejszego okresu przedoperacyjnego. Przyswaja ono zasadę zachowania ilości, tj. wiedzę, że ilość substancji pozostaje niezmieniona, nawet, gdy jej wygląd ulegnie zmianie. Rozwija się też pojęcie odwracalności. Stopniowo dziecko coraz lepiej rozumie pojęcie stałości ilości, długości, przestrzeni, ciężaru oraz pojęcie czasu. Nabywa też ważną umiejętność kategoryzowania przedmiotów, opanowuje działania arytmetyczne, mierzenie, klasy logiczne, relacje między klasami i zbiorami, przez co lepiej rozumie otaczającą je rzeczywistość.

Dziecko w tym wieku jest w stanie patrzeć z punktu widzenia innej osoby oraz brać pod uwagę jednocześnie kilka różnych perspektyw. Może także przedstawiać przemiany, jak i sytuacje statyczne.

Mimo znaczących osiągnięć w rozwoju umiejętności logicznego myślenia na tym etapie, myślenie dziecka ciągle podlega pewnemu zasadniczemu ograniczeniu. Nadal jest ono przede wszystkim zależne od konkretnej fizycznej rzeczywistości, którą obserwuje. Nie potrafi jeszcze zrozumieć pytań abstrakcyjnej, hipotetycznej natury.

Wskazówki dla nauczyciela:

• Stwarzaj uczniom jak najwięcej okazji do rozwiązywania zadań na podstawie sytuacji, w których mogą zaobserwować, dotknąć, zobaczyć zastosowanie jakiegoś zjawiska, którym zajmujecie się na lekcji – w praktyce.
• Odwołuj się do ich własnych doświadczeń, z którymi mieli do czynienia w domu.
• Organizuj lekcje „poza klasą” – zabieraj dzieci do lasu, różnych zakładów pracy, by mogły dotknąć i poczuć to, co się tam dzieje. Z własnego doświadczenia wiem, jak trwałe mogą być wspomnienia dotyczące procesu wyrobu mydła – nabyte przy okazji zajęć z chemii.
• Wspólnie z uczniami konstruuj modele, przyrządy, które pokazują zasady obowiązujące w przyrodzie.
• Zachęcaj dzieci, by same konstruowały swoje nowatorskie modele, doceniaj zaangażowanie ucznia (nawet gdy model będzie niekompletny) i wskaż nowe możliwości pracy nad konstrukcją.
• Organizuj prace badawcze dzieci, umożliwiaj im samodzielne odkrywanie praw, mechanizmów.

Średni wiek szkolny

Wiek ten jest w terminologii Piageta stadium operacji formalnych. Następuje przejście od myślenia konkretnego do myślenia abstrakcyjnego, hipotetyczno-dedukcyjnego. We wcześniejszej fazie operacji konkretnych dzieci sprawnie posługiwały się jedynie pojęciami (nazwami rzeczy), mającymi bezpośredni związek z rzeczywistością. Teraz możliwe staje się myślenie formalne. Pojęcia w tym okresie stają się pojęciami abstrakcyjnymi, tzn. zostają „uwolnione” od konkretu. Przykładowo dzieci młodsze niż trzynastoletnie nie potrafią oddać idei „sprawiedliwości”, „wolności”, „edukacji” inaczej niż przez odwołanie się do konkretnych ludzi, przedmiotów i zdarzeń, znanych z własnego doświadczenia. W ich wyjaśnieniach pojawia się „sędzia” lub „policjant” jako odpowiednik „prawa”, „nauczyciel” zamiast „edukacji” itp.

Myślenie dziecka w wieku gimnazjalnym staje się bardziej elastyczne. Kolejnym osiągnięciem tego stadium jest umiejętność rozumowania na podstawie hipotez, zdolność do rozważania możliwych rozwiązań, na podstawie łączenia informacji pochodzących z różnych źródeł.

Według Piageta rozwój myślenia formalnego nadal trwa w późniejszym życiu. Istnieją badania wskazujące, że tylko 40–60% studentów i dorosłych w pełni osiąga tę fazę rozwoju myślenia.

Wskazówki dla nauczyciela:

• Stwarzaj możliwość korzystania z różnych źródeł informacji.
• Stwarzaj możliwość integrowania informacji uzyskanych przez różnych uczniów, z różnych źródeł.
• Stwarzaj możliwość wykorzystania zdobytych informacji w realizacji projektów grupowych, związanych z zainteresowaniami uczniów, np. uczniowie interesujący się ruchem Greenpeace i ochroną środowiska mogą opracować projekt dotyczący ochrony środowiska, a w szczególności trawników w okolicy szkoły (wymiana informacji, dyskusja nad nimi, stawianie hipotez, proponowanie kilku rozwiązań).
• Stwarzaj możliwość argumentowania i wyciągania wniosków na podstawie zdobytych informacji.
• Zachęcaj do przyglądania się zdobytym informacjom z kilku perspektyw jednocześnie.
• Zachęcaj do formułowania alternatywnych rozwiązań sytuacji problemowych.

Osiągnięcia rozwojowe według J. Piageta

¹Piaget J., Inhelder B., The growth of logical thinking from childhood to adolescence, przeł. A. Parsons, S. Seagrin, Basic Books, New York 1958.

Więcej informacji na temat psychologii rozwojowej uczniów znajdziesz w artykule Moniki Jaroszewskiej „Idee psychologii rozwojowej w pracy z uczniem”, opublikowanym w „Poradniku nauczyciela”