start

Anna Katarzyna Kiełczewska

Przyczyny niepowodzeń szkolnych mogą być różne. Niektóre wynikają z osobowości i predyspozycji ucznia, inne są skutkiem niewłaściwego postępowania rodziców, jeszcze inne – to następstwo błędów dydaktyczno-wychowawczych szkoły.

Badacze niepowodzeń szkolnych wyróżniają następujące przyczyny¹:

• indywidualne – o orientacji genetycznej (niedobory, które można wykryć testami psychologicznymi – IQ) i psycho-afektywnej (trudności w przystosowaniu się do zmian warunków edukacyjnej egzystencji: środowisko rodzinne i szkolne, egzaminy itp.),
• społeczno-kulturowe – dotyczą dzieci z niższych warstw społecznych, z biednych, niewykształconych rodzin,
• socjologiczno-reprodukcyjne – czynniki środowiskowe, które powodują powielenie losów kolejnych pokoleń danej rodziny (np. wykluczenie społeczne),
• dydaktyczne (pedagogiczne) – przyczyny są indywidualne, zależnie od ucznia, a niepowodzenia stanowią następstwo wielu czynników,
• interakcjonistyczne – wynikają z niewłaściwej relacji nauczyciel – uczeń (np. uczeń jest traktowany instrumentalnie, spychany na margines grupy).

Przyjrzyjmy się dokładniej niektórym szkolnym przyczynom zakłóceń w procesie uczenia się². Wśród tych, które są zależne od nauczyciela, wyróżnić można:

• sposób prowadzenia zajęć,
• słabe przygotowanie rzeczowe i metodyczne do lekcji,
• niejasny tok wykładu,
• brak korelacji i koncentracji treści,
• nudne/monotonne prowadzenie zajęć,
• podawanie zbyt wielu informacji naraz,
• brak pomocy dydaktycznych, urozmaicających zajęcia,
• brak powtarzania istotnych informacji,
• wyręczanie się podręcznikiem,
• trudny (lub nudny) podręcznik,
• chaotyczny lub zbyt szybki tok lekcji,
• niedostateczne powtarzanie i utrwalanie materiału,
• przeciążanie uczniów pracami domowymi opartymi o wiedzę, a nie umiejętności,
• nieliczenie się z możliwościami uczniów,
• nieodpowiednie traktowanie uczniów,
• niski autorytet nauczyciela.

Przyczyny zależne od ucznia to m.in.:

• brak uwagi na lekcji,
• zmęczenie fizyczne i umysłowe,
• brak zainteresowania przedmiotem,
• antypatia wobec nauczyciela.

Istnieją jednak również przyczyny zakłóceń w procesie uczenia się, które są niezależne od nauczycieli i uczniów, np.:

• niewłaściwie ułożony harmonogram zajęć,
• zbyt obszerny (przeładowany) program,
• za trudny materiał,
• brak odpowiedniej ilości pomocy naukowych,
• ciasne i duszne sale lekcyjne,
• niewystarczająca liczba dostępnych podręczników,
• przepadanie lekcji,
• hałas poza klasą,
• zbyt liczne grupy.

Warto zwrócić uwagę na specyfikę grupy klasowej. Niekiedy to, w jakiej grupie znajduje się uczeń, ma istotny wpływ na wystąpienie i nasilenie się trudności w nauce. Istnieją bowiem klasy, w których ogólna motywacja do pracy jest niska – ich członkowie są nastawieni na życie towarzyskie, panuje moda na nieuczenie się. Zdolne jednostki dadzą sobie radę pod koniec semestru, gdyż są w stanie szybko (i zwykle samodzielnie) nadrobić zaległości. Jednak ich mniej wydolni lub zaniedbani wychowawczo koledzy mogą mieć poważne kłopoty, łącznie z powtarzaniem roku.

Z drugiej strony, w klasie wysoce zmotywowanej, w której panuje ostra rywalizacja (dotyczy to najczęściej tzw. renomowanych szkół), przeciętny uczeń może zostać uznany przez nauczycieli i rówieśników za słabego, choć w istocie jest w stanie bez problemu opanować minimum programowe, a nawet więcej. Jednak napięcie i animozje, jakie panują w grupie oraz nienaturalnie szybkie tempo pracy powodują, że taki uczeń zaczyna czuć się gorszy i głupszy od innych. Nieustannie porównuje się (i jest porównywany przez nauczycieli) do tych, którzy osiągają wyższe niż on wyniki. Jego poczucie własnej wartości i motywacja obniżają się na tyle mocno, że z czasem przestaje się uczyć i uzyskuje coraz gorsze stopnie.

Zdarzają się klasy stosunkowo słabe edukacyjnie, zaniedbane przez nauczycieli, od których nikt nie oczekuje zbyt wiele. W takich grupach dydaktycy realizują minimum programowe, obniżają maksymalnie wymagania i czasami zawyżają oceny, aby „przepchnąć” uczniów do następnej klasy. Tu uczeń słaby ma szansę przetrwać niezauważony przez długi czas – często tak długi, że jest już za późno, by zdołał zaliczyć rok.

¹B. Wójcik, Niepowodzenia szkolne – problem ogólnoeuropejski, źródło internetowe: http://www.psp5.pionki.pl/+secret/niepow/niepow.html.

²S. Palka, Warunki efektywności nauczania w szkole średniej, WSiP, Warszawa 1977, s. 39–44.

Więcej na temat przyczyn trudności uczenia się znajdziesz w artykule Anny Kiełczewskiej „Jak pracować z uczniem o niskich osiągnięciach edukacyjnych”, opublikowanym w „Poradniku nauczyciela”.