start

Pojęcie biblioterapia sięga korzeniami do czasów starożytnych, jednak narodziny i rozwój koncepcji teoretycznych biblioterapii przyniósł dopiero wiek XX. Po raz pierwszy terminu biblioterapia użyto w 1916 roku na łamach amerykańskiego czasopisma „Atlantic Monthly” w angielskiej formie językowej bibliotherapy. Samo pojęcie wywodzi się z dwóch wyrazów greckich: biblion, co oznacza książkę, i therapeo – leczę (I. Borecka, 2001, L. Ippoldt, 2000, W. Szulc, 1994).

Ten bardzo stary i od niepamiętnych czasów stosowany sposób wzbogacania wiedzy, rozszerzania i intensyfikacji przeżyć oraz doświadczeń, stał się poprzez książki coraz bardziej powszechnym i docenianym, nie tylko w szkołach, ale także w rodzinach, w indywidualnych kontaktach dorosłych i dzieci. Literatura piękna czytana, recytowana, opowiadana, tworzona i przeżywana, a nade wszystko wspierająca dziecko w jego zmaganiach z życiem, rzeczywistością tą szarą, ale i radosną – wiąże się ściśle z edukacją polonistyczną dzieci w młodszym wieku szkolnym.

Spełniając oczekiwania
Poprzez czytanie literatury dziecięcej stwarzamy dziecku możliwość czytania twórczego, czyli takiego, które pociąga za sobą pewną zdolność do refleksji i krytycznego myślenia, tzw. „umiejętności czytania między wierszami” (A. Brzezińska 1987, s. 36), która niezwykle przydaje się w życiu. Dzięki umiejętności czytania literatury dziecko przybliża sobie otaczającą rzeczywistość, wzmacnia w sobie uczucia rodzinne, patriotyczne i społeczne. Książka już od najmłodszych lat przemawia do dziecka polską mową, spełniając jego wielorakie oczekiwania i potrzeby. Umiejętność czytania obok mówienia i pisania jest jednym z najważniejszych aspektów komunikacji językowej.

Książka pełni istotną rolę w stymulowaniu i wspieraniu wszechstronnego rozwoju dziecka w młodszym wieku szkolnym, a czytelnictwo wzbogaca uczestnictwo we współczesnym życiu kulturalnym i staje się najważniejszym elementem kultury literackiej. Dobrze prowadzona edukacja polonistyczna w okresie wczesnoszkolnym jest rzetelnym przygotowaniem do dalszych etapów kształcenia kultury literackiej, niejednokrotnie wyzwalając ekspresję twórczą, pozwala dziecku czerpać z lektury istotne dla siebie wartości.

Dzieciństwo – ten cudowny świat dziecka nazwany przez T. Kantora (1984) „miejscem dokładnym” fascynował i nadal fascynuje dorosłych. Tęsknota wynikła faktu oddalania się od tego hermetycznego dla nich świata sprawiała, że zaczęli wracać do niego, szukając kontaktu przez sztukę, która stała się jedną z dróg prowadzących do „osobnego” świata, w którym wszystko wygląda trochę inaczej, niż się dorosłym wydaje (G. Kapica 2006). To właśnie my, dorośli, winniśmy „na nowo nauczyć się patrzeć, słuchać i dziwić, aby zrozumieć dziecko, które intensywnie przeżywa radość istnienia i urzeczenia światem. Ten świat przedstawiony jest zaproszeniem, wstępem do świata przedstawionego w sztuce ludzi dorosłych, na który składa się całość zaprezentowanych w nim zjawisk podporządkowanych semantycznej warstwie wypowiedzi artystycznej” (A. Baluch  1994, s. 13–15, T. Kłosińska 2000).

Pierwsze kontakty książką
Sprawą niezmiernie trudną jest ustalenie czasu, w którym następuje pierwszy kontakt dziecka z książką czy czasopismem. Dziecko staje się czytelnikiem dopiero na skutek wrastania w konkretną kulturę. Małe dziecko czyta utwór literacki nie bezinteresownie, obca jest mu postawa refleksyjna, tym bardziej analityczna, której wymagają utwory o złożonej strukturze, dlatego też „(...) pojawienie się potrzeb czytelniczych nie jest zjawiskiem samorzutnym, spontanicznym, autonomicznym, lecz dopiero uwieńczeniem procesu inicjacji literackiej, której zadaniem jest (...) stworzenie silnej motywacji do lektury, uczynienie aktu lektury atrakcyjnym i pociągającym” (J. Papuzińska 1992, s. 18–21).

Kompetencje odbiorcze nabyte w pierwszych latach nauki szkolnej umożliwiają dziecku otwarcie się na świat sztuki literackiej, bowiem budowanie autentycznej świadomości literackiej rozpocząć należy od momentu przyjścia na świat, a może i wcześniej. Zagadnienie recepcji literatury przez dziecięcego odbiorcę stało się przedmiotem rozważań środowisk naukowych i artystycznych. Złożoność tego wielostronnie uwarunkowanego problemu wymaga podejścia interdyscyplinarnego.

Literatura piękna szczególnie silnie oddziałuje na psychikę dziecka w młodszym wieku szkolnym. To dzięki przeżyciom, doznawanym w wyniku kontaktu z dziełem literackim młody czytelnik rozwija swoje możliwości poznawcze, inne niż te, które kształtują się w procesie przyswajania wiedzy. Chodzi tu bowiem o poznanie intuicyjne, o zdolność rozumienia ludzkich problemów, dobra i piękna, bez konieczności werbalizowania doznań i żmudnego ich analizowania. Poznanie takie ma charakter całościowy, symboliczny i jest niezmiernie ważne w warunkach współżycia z innymi ludźmi (M. Tyszkowa, B. Żurakowski, 1984, s. 242). Dlatego tak ważną rolę w edukacji i rozwoju dziecka odgrywa czytelnictwo i związany z nim odbiór słowa pisanego, które przesuwają nacisk z intelektualnego odbioru w stronę emocjonalnego, bardziej eksponując tym samym rolę podświadomych niż świadomych procesów zachodzących w czytelniku. (J. Papuzińska, 1992, s. 12–14).

W terapii i profilaktyce
Literatura, budując zasoby osobiste dziecka, nie tylko przysparza wiedzy ale pomaga poznawać inne sposoby myślenia i działania, daje wzory zachowań, wsparcie w sytuacjach emocjonalnie trudnych, kompensuje wszelkie niedostatki czy to w zakresie niezaspokojonych potrzeb, czy oczekiwań, relaksuje, wyzwala dobry nastrój (M. Molicka, 2002, s. 130). Takie ujęcie roli literatury pozwala stwierdzić, że wpływając na dziecko za pomocą różnych mechanizmów psychologicznych, głównie naśladownictwa i identyfikacji, asymilacji wiedzy i mechanizmów odwrażliwiania, spełnia istotną rolę w terapii i profilaktyce.

Czytelnictwo terapeutyczne właściwie pojmowane przez środowisko wychowujące wykorzystuje ten fakt, przez co wzmacnia, wzbogaca zasoby i siły witalne dziecka, stając się tym samym czynnikiem inspirującym jego aktywność twórczą.

Materiał opracowano na podstawie publikacji „Terapia czytelnicza” I.Konopnickiej,
„Życie Szkoły”, 5/2007