start

Krzysztof Andrzej Wojcieszek

Jaka jest rola programów profilaktycznych w szkole i warunki ich skuteczności?

Mimo wiodącej roli czynników chroniących programy są niezbędne, choćby jako przeciwdziałanie czynnikom ryzyka. Zauważmy bowiem, że nie ma symetrii między czynnikami ryzyka i chroniącymi, są to odrębne grupy czynników (tzn. nie jest tak, że wzrost czynnika chroniącego wprost redukuje jakiś czynnik ryzyka). Działają niezależnie, zatem aby osłabić czynniki ryzyka, trzeba specyficznych procedur, nakierowanych na te z czynników ryzyka, które są dostępne w warunkach szkolnych.

W czasach, gdy nasila się na przykład promocja używania substancji i takie elementy są rozproszone w całej kulturze, trzeba usilnie temu przeciwdziałać kontaktując dzieci z prawdziwymi informacjami i kształtując odporność na wpływy negatywne.

Rola wychowawcy

Co może zrobić wychowawca w obecnych warunkach?

Wychowawca ma uprzywilejowaną pozycję, gdyż jego aktywność nie musi się ograniczać do działań, które już tradycyjnie nazywamy profilaktycznymi. Możliwe działanie sytuuje się na kilku następujących poziomach.

• Poziom osobistego wpływu i modelowania

Niesłusznie zaniedbujemy ten poziom działania w rozważaniach o profilaktyce, gdyż jest to poziom najistotniejszy. Młodzi domagają się wiarygodności, zaangażowania, czytelności. Niesłychanie dużo może zrobić wychowawca poprzez zwykły rozwój osobisty w aspektach związanych z profilaktyką. Zdrowy styl życia i oddalanie się od własnych zachowań dysfunkcyjnych jest bodajże najpotężniejszą bronią wychowawcy jako profilaktyka.

Drogą ujawniania decyzji chroniących jego własne zdrowie wychowawca może osiągać nawet spektakularne rezultaty. Dziś bowiem potrzeba raczej świadków niż pouczających. Bardzo wysoko cenię oddziaływanie poprzez proste, codzienne wpływy.

Ważne jest jednak, aby wychowawca czynił tę strategię działaniem świadomym, aby wiedział, co poprzez codzienne gesty może osiągnąć. Nie wystarczy sama natura, musi dojść jeszcze nieco sztuki. Innymi słowy – nie wystarczy, że nauczyciel jest abstynentem, jeśli uczniowie nie wiedzą, dlaczego i jak mu się z tym żyje.

• Poziom kształtowania środowiska szkolnego

Jako nauczyciele mamy wpływ na reguły i przebieg szkolnego życia, np. nauczyciel niesprawiedliwy, dręczący uczniów, łamiący ich godność jest sam w sobie czynnikiem ryzyka, w znaczeniu wyżej podanym.

Jeśli w jakiejś szkole regułą stały się „zakrapiane wycieczki”, a nawet pozornie jednoczące picie nauczycieli z uczniami, to można być pewnym, że szkoła staje się w takim przypadku miejscem regresu rozwojowego dla ucznia. Takie „wiszące w powietrzu” normy jak „W naszej szkole się nie pije” (również na spotkaniach nauczycieli) skutecznie, choć dyskretnie chroni uczniów.

• Poziom podejmowania treści profilaktycznie ważnych na zwykłych lekcjach

Bogactwo programu daje tu bardzo duże możliwości. Tyle tylko, że trzeba je wypatrzeć, rozumieć.

Należy jedynie uważać, aby ta gorliwość profilaktyczna nie stała się obsesją czy udręką nauczyciela i uczniów. Musi się dokonywać w sposób bardzo naturalny.

• Realizowanie prostych ćwiczeń profilaktycznych

Wydano poradniki zawierające krótkie ćwiczenia, swoiste miniprogramy. Należy do nich najpopularniejszy poradnik pod tytułem „Jak żyć z ludźmi”, ale są i inne. Sporo można też zrobić, posługując się metodami stosowanymi w trakcie kampanii edukacji publicznej (np. scenariusz z kampanii „Alkohol kradnie wolność”).

• Realizowanie dłuższych, profesjonalnych programów

Możliwe po przeszkoleniu (od kilkunastu godzin do nawet dwu tygodni szkolenia).

Programy takie są bardzo atrakcyjną ścieżką zawodowego rozwoju nauczyciela, gdyż wymagają nabycia nowej wiedzy i umiejętności, przydatnych w codziennej pracy wychowawcy (np. umiejętność aktywnego słuchania, sprawnej komunikacji, odczytywania sygnałów niewerbalnych czy procesu grupowego).

Oczywiście tego rodzaju praca wymaga o wiele więcej zaangażowania.

• Realizowanie programów autorskich

Wykorzystane w poprzednim poziomie może prowadzić do znakomitej przygody – realizacji oryginalnych programów autorskich. I tak, w jednej z kieleckich szkół, dyrektor Cezary Zieliński wprowadził nawet przedmiot „profilaktyka” wedle autorskiego programu. Oto dojrzały owoc pracy na poprzednich etapach.

• Udział w budowaniu szerszego systemu – pozaszkolnego

Wchodzi w to budowanie koalicji z rodzicami czy samorządem, projekty lokalne. Jest to najwyższa szkoła jazdy. Wymaga trwałego zaangażowania, ale i owocuje imponująco. Ktoś, kto dotrze do tego poziomu, zwykle staje się autentycznym ekspertem, słusznie postrzeganym jako autorytet. Serdecznie życzę dotarcia aż do tego poziomu działania profilaktycznego, ale zakładam, że wszystkie pozostałe są aktualne.

Więcej informacji na temat programów profilaktycznych znajdziesz w artykule Krzysztofa Wojcieszka „Jak uruchomić program profilaktyczny”, opublikowanym w „Poradniku wychowawcy”.