start

Marek Grondas

Podstawowe założenia efektywności wychowawczej

Zakładam, że o efektywności oddziaływań wychowawczych decyduje dążenie nauczyciela do spełnienia kilku podstawowych warunków:

• poczucia bezpieczeństwa, co oznacza pracę nad tym, aby:

– nauczyciel i uczeń (uczniowie) nie czuli się zagrożeni, będąc ze sobą w kontakcie (choć oczywiście mogą przeżywać rozmaite obawy),
– mieli zaufanie do swoich dobrych intencji,
– rosnące poczucie bezpieczeństwa umożliwiało realizację pozostałych założeń, a uczeń korzystał z oddziaływań podejmowanych przez nauczyciela,

• otwartej komunikacji, co oznacza dążenie do tego, aby:

– relacja między uczniem a nauczycielem sprzyjała możliwości udzielania informacji zwrotnych, wypowiadaniu osobistych opinii oraz zapewniała tolerancję i dialog w sytuacji ich sprzeczności,
– uczeń i nauczyciel rozwijali gotowość ujawniania zachodzących między nimi sprzeczności i konstruktywnie pracowali nad rozwiązywaniem konfliktów,

• stabilnego systemu norm efektywnie regulujących zachowania nauczyciela i ucznia wobec siebie,

– normy te powinny być stałe,
– jasne i tak samo zrozumiałe dla obu stron,
– konsekwentnie egzekwowane,
– powinny one ustanawiać wyraźną, akceptowaną przez obie strony granicę między uczniem a nauczycielem, wynikającą z zachodzących między nimi naturalnych różnic (zakresu odpowiedzialności, wiedzy, doświadczenia),
– poza różnicami wynikającymi z powyższej granicy, normy powinny obowiązywać w możliwie takim samym stopniu obie strony – ucznia i nauczyciela,

• relacji między uczniem a nauczycielem wolnej od arbitralności nauczyciela, czyli od sytuacji, kiedy nauczyciel samowolnie próbuje wymusić na uczniu decyzje niezgodne z jego – ucznia – podstawowymi wartościami, potrzebami czy dążeniami. Obowiązywanie tej zasady nie wyklucza postępowania dyrektywnego, czyli stosowania poleceń, nakazów lub zakazów w ramach tego, co uczeń uznaje za realizację swoich celów,

• naturalnego autorytetu nauczyciela, co oznacza, że uczeń:

– ma do nauczyciela osobiste zaufanie,
– wierzy w jego rady i jest gotów zgodnie z nimi postępować,
– traktuje nauczyciela jako wzór do naśladowania.

Jest oczywiste, że spełnienie tak sformułowanych warunków efektywności wychowawczej lub zbliżenie się do nich na rozsądną odległość jest efektem poważnej pracy i wymaga wielu umiejętności. Jednakże umiejętności te oraz dyspozycje do ich rozwijania nie spadają na nas niczym dar z nieba. Trzeba je w sobie kształtować w procesie rozwoju, który wykracza poza kwestie technologii („jak to robić?”), bo dotyczy naszych osobistych postaw wobec ucznia oraz złożonych kompetencji.

Lista postaw i umiejętności¹

Proponuję kanon postaw i umiejętności potrzebnych nauczycielowi-wychowawcy. Nie znaczy to, że dopiero osiągnięcie znacznych postępów we wszystkich wyliczonych obszarach czyni z człowieka wychowawcę. Przeciwnie – nawet bardzo zaawansowani nauczyciele mogą uznać, że cześć zapisów wykracza poza ich kwalifikacje. Poniższa lista definiuje jedynie obszar kształcenia, według której wychowawca może dokonać osobistych wyborów.

POSTAWY

Odwaga – nie oznacza wolności od obaw, lecz nastawienie na poznawanie ich, radzenie sobie z nimi i działanie bez względu na ich obecność. W pracy z uczniami oznacza gotowość do:

• działania w zgodzie ze sobą – z własnymi wartościami, zasadami i przekonaniami, co czyni nauczyciela wiarygodnym i jest podstawą jego pracy,
• ujawniania emocji, odwoływania się do własnych doświadczeń,
• bezpośredniości i szczerości wobec uczniów (wychowanków),
• okazywania słabości, przyznawania się do błędów,
• ujawniania osobistych obaw i oczekiwań dotyczących poszczególnych uczniów i klasy,
• konfrontacji, pracy w warunkach konfliktu.

Realistyczne postrzeganie siebie – adekwatne poczucie swojej wartości, zdawanie sobie sprawy z własnych słabości i ograniczeń, akceptacja siebie.

Gotowość do modelowania postaw i zachowań, uczenie ich przez dawanie przykładu.

Obecność – zdolność do emocjonalnej obecności w klasie i w kontakcie indywidualnym z uczniem, do empatii – bez nadmiernego utożsamiania się, w oderwaniu od osobistych problemów.

Dobra wola i troska – szacunek dla indywidualności uczniów i ich wartości jako osób, zaangażowanie w ich sprawy, okazywanie im szacunku i zaufania, docenianie ich.

Rezygnacja z oceniania uczniów jako osób i z innych form inwazji.

Refleksyjność – nastawienie na rozumienie uczniów i siebie w kontakcie z nimi, na rozumienie ich specyficznych problemów, a także własnych reakcji na poszczególnych uczniów oraz wykorzystywanie tej wiedzy w kontakcie.

Otwartość – otwarcie się na samego siebie, na uczniów, na nowe doświadczenia, na odmienność uczniów w sferze poglądów, wartości, obyczajów. Szczególnie istotna jest tu otwartość na informacje zwrotne i krytykę, nieprzyjmowanie postawy obronnej wobec ataków. Nauczyciel nastawiony na obronę przed zagrożeniami, nadwrażliwy na negatywne sygnały zwrotne – uzależnia się od aprobaty klasy (uczniów).

Poczucie humoru, w tym zdolność dystansowania się do siebie.

UMIEJĘTNOŚCI

Umiejętności komunikacyjne:

• wspierające, refleksyjne słuchanie – rozumienie nie tylko przekazu werbalnego, ale i całego niewerbalnego kontekstu,
• rozpoznawanie i unikanie blokad komunikacyjnych,
• odzwierciedlanie – umiejętność przekazywania wychowankowi istoty tego, co powiedział, tak – by ją wyraźnie dostrzegł,
• pogłębianie zrozumienia – klaryfikowanie, podsumowywanie, interpretowanie,
• efektywne zadawanie pytań.

Przeżywanie i okazywanie uczuć – akceptacja swoich uczuć i umiejętność bezpiecznego ich komunikowania.

Empatia – rozumienie ucznia na poziomie emocjonalnym, okazywanie mu zrozumienia.

Wspieranie – ciepło i opiekuńczość, umiejętność świadczenia opieki adekwatnie do sytuacji.

Asertywność – umiejętność stawiania granic, niedopuszczanie do zachowań destrukcyjnych, prowadzenie konstruktywnej konfrontacji.

Udzielanie i przyjmowanie informacji zwrotnych.

Diagnozowanie wychowawcze ucznia i klasy:

• zbieranie informacji o uczniach,
• opis zachowań, sytuacji i problemów, ich rozumienie i ocena,
• określanie celów postępowania,
• dobór odpowiednich oddziaływań.

Wspomaganie rozwoju procesu grupowego w klasie:

• pomaganie uczniom w wyrażaniu myśli i uczuć,
• tworzenie klimatu bezpieczeństwa i akceptacji,
• zachęcenie uczniów do podejmowania ryzyka, uczenia się na błędach,
• zachęcanie do interakcji,
• działania mające na celu autonomizację uczniów, minimalizację ich zależności od nauczyciela i od siebie nawzajem,
• zachęcanie do otwartego ujawniania konfliktów i kontrowersji,
• pomaganie uczniom pokonywania barier zakłócających porozumiewanie się.

Ewaluacja pracy wychowawczej:

• ewaluacja tzw. kształtująca:

– systematyczna weryfikacja diagnozy ucznia i klasy,
– wprowadzanie stosownych modyfikacji,
– analiza i ocena trafności działań w odniesieniu do diagnozy,

• ewaluacja końcowa:

– ocena zmian osiągniętych w pracy z uczniem i z klasą,
– ocena własnej pracy wychowawczej.

¹M.S. Corey, G. Corey, Grupy. Zasady i techniki grupowej pomocy psychologicznej, PTP, Warszawa 1995, s. 36 nn; Z.B. Gaś, Doskonalący się nauczyciel, Lublin 2001, s. 16–22; L.M. Brammer, Kontakty służące pomaganiu. Procesy i umiejętności, PTP, Warszawa 1984, s. 36–37.

Więcej na temat umiejętności wychowawczych znajdziesz w artykule Marka Grondasa „Rozwijanie podstawowych umiejętności wychowawczych”, opublikowanym w „Poradniku wychowawcy”.