start

W psychologii samoregulacja jest definiowana jako zdolność do transponowania myśli w działanie zmierzające do realizacji celów i jako proces polegający na stawianiu przed sobą celów i ich osiąganiu.

Samoregulacja wiąże się ze zdolnością do odraczania gratyfikacji, czyli powściągliwością i cierpliwością w oczekiwaniu na wyższą, chociaż oddaloną w czasie nagrodę, oraz z umiejętnością samokontroli. Te cechy mogą być kształtowane w procesie socjalizacji oraz wychowania od wczesnych lat życia i wraz z wiekiem powinny być doskonalone i rozwijane.

W procesie samoregulacji wyróżniamy cztery fazy:
I faza – przed podjęciem decyzji – na tym etapie następuje uświadomienie sobie swoich intencji, dążeń i pragnień i przekształcanie ich w cel lub akceptacja celu bądź zadania z zewnątrz i przekształcenie go w cel osobisty. Przeobrażenie intencji i zamiarów w cel wymaga dobrego rozeznania we własnych emocjach, potrzebach, dążeniach oraz rozumienia uwarunkowań zewnętrznych, np. możliwości, jakie możemy mieć do dyspozycji, ale też potrzeb i celów innych osób z otoczenia. Jest to zatem skomplikowany proces intelektualny, w szczególności gdy formułujemy ważny dla nas cel o średnim czy długodystansowym zasięgu.

II faza – przed działaniem – jest to etap opracowania planu realizacji wybranego celu, czyli celów etapowych i sposobów, działań, czynności, które należy podjąć. Można oczywiście wykorzystać posiadane już schematy działań i wtedy wystarczy ogólny projekt, np. w postaci celów pośrednich. Jak wskazują badania P.M. Gollwitzera, najlepiej rokuje dla realizacji celu takie sformułowanie, które obejmuje również warunki, w jakich będzie ono realizowane, np. Codziennie wieczorem od 18 do 18.30 będę uczył się 10 nowych słówek z języka angielskiego lub Codziennie wieczorem o 18 siadam do angielskiego i nauczę się 10 nowych słówek.

III faza – działania – to etap faktycznej realizacji celu, czyli podjęcie łańcucha czynności i działań prowadzących do wyniku. Istotne dla rozpoczęcia działania jest pokonywanie dystraktorów sytuacyjnych, np. innych celów konkurencyjnych (spotkanie z kolegami zamiast nauki słówek), zmęczenia, obniżonego nastroju, które powodują osłabienie koncentracji itp. Pokonywanie przeszkód wymaga wysiłku związanego z większą mobilizacją, która nie zachodzi samoczynnie, jak wtedy gdy zadanie pochłania nas bez reszty.

Ponadto działaniom realizacyjnym powinno towarzyszyć równolegle ich kontrolowanie w świetle celów etapowych, które pochłania część

naszych zasobów psychicznych. Jednak gdy cele pośrednie są konkretnie sformułowane, jak w powyższym przykładzie, to łatwiejsza jest kontrola postępów w ich realizacji. Warto też, aby np. nauczyciele i rodzice, zamiast przekazywać niezwłocznie swoją ocenę, nakłaniali uczniów do własnej oceny efektów ich pracy, mówiąc np.: Sprawdź, czy dobrze wykonałeś zadanie!; Czy tobie podoba się ta praca?; Czy jest wykonana poprawnie?; Czy można coś poprawić w jej wykonaniu?

IV faza – po działaniu – polega na ocenie uzyskanego wyniku w świetle początkowych zamierzeń i refleksji nad skutkami ubocznymi i dalszymi konsekwencjami działania. Przemyślenia te powinny być wykorzystane do decyzji o podtrzymaniu wybranej ścieżki działania lub o jej modyfikacji albo też o wycofaniu się z realizacji danego celu, gdy np. skutki uboczne przewyższają skutki pożądane. Na tym etapie warto poddać refleksji uzyskany wynik i własny wysiłek: Czy warto było dobrze wykonać to zadanie?; Czego się nauczyłem, wykonując tę pracę?; Co mnie to dało, a co innym? Należy również przeanalizować skutki uboczne i zastanowić się nad dalszymi konsekwencjami: Co straciłeś, a co zyskałeś, wykonując tę pracę/zadanie?; Jakich efektów nie przewidziałeś?; Czy gdybyś o nich wiedział wcześniej, to i tak podjąłbyś się tej pracy?; Jakie znaczenie dla twojej przyszłości może mieć osiągnięcie danego celu czy zrealizowanie danego zadania? To zadanie również wymaga czasu i wysiłku, ale w efekcie przyniesie korzyści, np. pozwoli uniknąć w przyszłości pewnych błędów lub też przyczyni się do modyfikacji celu bądź sposobu jego realizacji w kierunku zwiększenia efektywności i skuteczności naszego funkcjonowania.

Osoba wkraczająca w dorosłość przechodzi w fazę rozwoju samoregulacji polegającą na formułowaniu celów dalekosiężnych i kształtowaniu umiejętności ich realizacji, która może być rozciągnięta w czasie, czasami na lata. Towarzyszy temu świadomość, że należy kierować swoimi zachowaniami na niższym poziomie organizowania działania. Inaczej mówiąc, wraz z wiekiem poszerza się zasięg w czasie procesów regulacyjnych i tworzy się coraz bardziej złożona ich struktura. Możemy wtedy mówić o dojrzałej samoregulacji, która ponadto wymaga spełnienia następujących warunków:

• zgodności celów osobistych z uznawanymi wartościami i osobistymi preferencjami;
• efektywności strategii osiągania celów, a także ich zgodności z przyjętymi zasadami i normami kulturowymi;
• podporządkowania monitorowanych działań realizacyjnych nie instrumentalnym celom, ale wyznaczonym standardom.

Ten poziom samoregulacji wiąże się z rozwojem myślenia i refleksji dotyczącej swoich działań i swojego doświadczenia.

Grażyna Katra

Chcesz wiedzieć, jak szkoła może kształtować zdolność do samoregulacji u uczniów?
Zajrzyj!>>